Προοπτική στην Φωτογραφία

Εισαγωγή

Η προοπτική είναι η ψευδαίσθηση του βάθους σε μια επίπεδη επιφάνεια δύο διαστάσεων, ώστε η εικόνα να φαίνεται περισσότερο φυσική και ρεαλιστική. Αποτελεί αναπόσπαστο συστατικό της Αρχιτεκτονικής, της Ζωγραφικής και της Φωτογραφίας.

Κατά το παρελθόν, και σε διάφορους πολιτισμούς, είχαν εφαρμοσθεί διάφορες προσεγγίσεις τις προοπτικής. Η θεμελίωση της όμως, όπως την αντιλαμβανόμαστε σήμερα, έγινε στην Αναγεννησιακή Ιταλία. Αυτό δεν είναι τυχαίο. Η έννοια της προοπτικής εκφράζει τον ουμανιστικό χαρακτήρα της Αναγέννησης. Πλέων το νέο οπτικό κέντρο έγινε η ματιά του ανθρώπου – παρατηρητή.

Αυτό το ιστολόγιο φιλοδοξεί να παρουσιάσει τα παρακάτω θέματα:

• Τι είναι η προοπτική.

• Ποια τα είδη της προοπτικής.

• Πως επιτυγχάνουμε φωτογραφικά το κάθε είδος προοπτικής.

• Προοπτική και σύνθεση κάδρου.

• Πως κάνουμε διόρθωση προοπτικής:

  • Ψηφιακά

  • Με φακούς Tilt - Shift

Γενικά για την προοπτική

Η έννοια της προοπτικής χρησιμοποιείται συχνά με λανθασμένο ή ασαφή τρόπο. Για τον λόγο αυτό, είναι χρήσιμο να ξεκινήσουμε δίνοντας έναν σαφή ορισμό της.

Προοπτική είναι η τεχνική με την οποία ένας τρισδιάστατος χώρος ή ένα τρισδιάστατο αντικείμενο αποδίδεται σε μια δισδιάστατη επιφάνεια, όπως το χαρτί ή η οθόνη, δημιουργώντας την ψευδαίσθηση του βάθους.

Η αίσθηση αυτή προκύπτει από τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται ο ανθρώπινος οφθαλμός τον χώρο. Οι παράλληλες γραμμές που απομακρύνονται από τον παρατηρητή φαίνεται να συγκλίνουν προς ένα ή περισσότερα σημεία φυγής, ενώ τα αντικείμενα εμφανίζονται ολοένα μικρότερα όσο αυξάνεται η απόστασή τους από τον θεατή. Αντίθετα, τα αντικείμενα που βρίσκονται πιο κοντά στον παρατηρητή αποδίδονται μεγαλύτερα, ενισχύοντας έτσι την αίσθηση του βάθους και της τρισδιάστατης μορφής.

Προοπτική και αίσθηση βάθους σε μια επίπεδη επιφάνεια

Η ανθρώπινη όραση βασίζεται στην προβολή της εικόνας του περιβάλλοντος πάνω στον αμφιβληστροειδή χιτώνα του ματιού. Για τον λόγο αυτό, η προοπτική απεικόνιση παρουσιάζει σημαντικές ομοιότητες με την εμπειρική προοπτική, δηλαδή με τον τρόπο που ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον χώρο και τις μεταξύ τους σχέσεις των αντικειμένων.

Ωστόσο, η ανθρώπινη όραση είναι πολύ πιο σύνθετη από ό,τι μπορεί να αποδώσει ένα προοπτικό σχέδιο ή μια φωτογραφία. Ο εγκέφαλος δεν επεξεργάζεται απλώς τη δισδιάστατη εικόνα που σχηματίζεται στον αμφιβληστροειδή, αλλά συνδυάζει πληροφορίες από τα δύο μάτια (στερεοσκοπική όραση), τις κινήσεις του κεφαλιού και των ματιών, την εστίαση, τη μνήμη και την εμπειρία. Ως αποτέλεσμα, τόσο το προοπτικό σχέδιο όσο και η φωτογραφία αποτελούν προσεγγίσεις της ανθρώπινης οπτικής αντίληψης και όχι πιστή αναπαράστασή της.

Το κυρίαρχο στοιχείο εξοπλισμού στην απόδοση της προοπτικής στη φωτογραφία είναι οι φωτογραφικοί φακοί. Ανάλογα με τον τρόπο που απεικονίζουν τον χώρο, οι φακοί μπορούν να ταξινομηθούν σε διάφορες κατηγορίες.

Μία βασική διάκριση είναι μεταξύ των rectilinear και των fisheye (curvilinear) φακών.

Οι rectilinear φακοί είναι σχεδιασμένοι ώστε να διατηρούν τις ευθείες γραμμές του πραγματικού κόσμου ως ευθείες και στη φωτογραφία, εφόσον αυτές δεν διέρχονται από ακραίες γωνίες του κάδρου. Για τον λόγο αυτό χρησιμοποιούνται σχεδόν αποκλειστικά στη γενική φωτογραφία, καθώς και σε εφαρμογές όπως η αρχιτεκτονική και η φωτογράφιση εσωτερικών χώρων, όπου η πιστή γεωμετρική απόδοση είναι ιδιαίτερα σημαντική.

Αντίθετα, οι fisheye ή curvilinear φακοί δεν διατηρούν την ευθυγράμμιση των γραμμών. Οι ευθείες που δεν διέρχονται από το κέντρο του κάδρου αποδίδονται ως καμπύλες, δημιουργώντας μια χαρακτηριστική παραμόρφωση, η οποία αξιοποιείται δημιουργικά σε καλλιτεχνικές και ειδικές φωτογραφικές εφαρμογές.

Η συντριπτική πλειονότητα των φωτογραφικών φακών που διατίθενται σήμερα είναι rectilinear, γεγονός που τους καθιστά το πρότυπο για τη φωτογραφική απεικόνιση της προοπτικής.

Οι Rectilinear φακοί, ανάλογα με τον τρόπο χρήσης τους, μπορούν να απεικονίσουν προοπτική με:

• Ένα σημεία φυγής

• Δυο σημεία φυγής

• Τρία σημεία φυγής

Προοπτική με 1 Σημείο Φυγής

Στον τρισδιάστατο κόσμο υπάρχουν οι διαστάσεις του πλάτους, του ύψους και του βάθους.

Στην προοπτική με 1 Σημείο Φυγής οι γραμμές του ύψους παραμένουν κατακόρυφες, οι γραμμές του πλάτους κάθετες στις γραμμές του ύψους και οι γραμμές του βάθους συγκλίνουν στο 1 Σημείο Φυγής:

Προοπτική με 1 σημείο φυγής

Φωτογραφικά, προοπτική με 1 σημείο φυγής, επιτυγχάνεται στα κτίρια κρατώντας τον αισθητήρα απολύτως παράλληλα προς τον τοίχο της πρόσοψης:

Φωτογραφική μηχανή και προοπτική με 1 σημείο φυγής

Παραδείγματα:

Προοπτική με 2 Σημεία Φυγής

Στην Προοπτική με 2 Σημεία Φυγής οι γραμμές ύψους παραμένουν κατακόρυφες, οι γραμμές πλάτους πλέον δεν είναι κάθετες στις γραμμές ύψους και συγκλίνουν στο Σημείο Φυγής 2 και οι γραμμές βάθους συγκλίνουν στο Σημείο Φυγής 1.

Προοπτική με 2 σημεία φυγής

Φωτογραφικά, προοπτική με 2 σημεία φυγής, επιτυγχάνεται στα κτίρια κρατώντας τον αισθητήρα απολύτως παράλληλα προς την κατακόρυφη ακμή που σχηματίζουν δυο τοίχοι:

Φωτογραφική μηχανή και προοπτική με δυο σημεία φυγής

Παραδείγματα:

Προοπτική με 3 Σημεία Φυγής

Στην Προοπτική με 3 Σημεία Φυγής οι γραμμές ύψους παύουν να είναι κατακόρυφες, συγκλίνοντας στο Σημείο Φυγής 3, οι γραμμές πλάτους πλέον δεν είναι κάθετες στις γραμμές ύψους και συγκλίνουν στο Σημείο Φυγής 2 και οι γραμμές βάθους συγκλίνουν στο Σημείο Φυγής 1.

Προοπτική με τρία σημεία φυγής

Φωτογραφικά προοπτική με 3 σημεία φυγής, επιτυγχάνεται στα κτίρια περιστρέφοντας την μηχανή επάνω (συνήθως) ή κάτω περί τον άξονα του ορίζοντα:

Φωτογραφική μηχανή και προοπτική με τρία σημεία φυγής

Και η παρακάτω προοπτική θεωρείται 3 σημείων:

Προοπτική με τρία σημεία φυγής

Επιτυγχάνεται ως εξής:

Φωτογραφική μηχανή και προοπτική με τρία σημεία φυγής

Παραδείγματα:

Προοπτική και Σύνθεση Κάδρου

Η προοπτική δεν αποτελεί μόνο μέσο απόδοσης του βάθους, αλλά και ένα ισχυρό εργαλείο σύνθεσης. Με την κατάλληλη επιλογή της θέσης λήψης μπορεί να συνδυαστεί αποτελεσματικά με πολλούς κανόνες σύνθεσης, ενισχύοντας τόσο την αισθητική όσο και την αφηγηματική δύναμη μιας φωτογραφίας.

Σύνθεση κάδρου είναι η συνειδητή διαδικασία επιλογής των οπτικών στοιχείων που θα περιληφθούν σε μια φωτογραφία και της μεταξύ τους τοποθέτησης, ώστε να δημιουργείται ένα αρμονικό σύνολο και να κατευθύνεται το βλέμμα του θεατή με τον επιθυμητό τρόπο.

Με την πάροδο του χρόνου έχουν διαμορφωθεί αρκετοί κανόνες σύνθεσης, οι οποίοι, όταν εφαρμόζονται σωστά, μπορούν να κάνουν μια φωτογραφία πιο ισορροπημένη, πιο ελκυστική και πιο αποτελεσματική στην επικοινωνία του μηνύματός της.

Προοπτική και Γραμμές Κατεύθυνσης (Leading Lines)

Ένας από τους σημαντικότερους κανόνες σύνθεσης είναι οι γραμμές κατεύθυνσης (leading lines). Πρόκειται για γραμμές που οδηγούν το βλέμμα του θεατή μέσα στο κάδρο, κατευθύνοντάς το από ένα σημείο της εικόνας σε ένα άλλο και, συνήθως, προς το κύριο θέμα της φωτογραφίας.

Στις περισσότερες περιπτώσεις, οι γραμμές αυτές ξεκινούν από το κάτω μέρος του κάδρου και οδηγούν το βλέμμα από το προσκήνιο προς το παρασκήνιο, ενισχύοντας παράλληλα την αίσθηση του βάθους και της προοπτικής.

Γραμμές κατεύθυνσης μπορούν να αποτελέσουν δρόμοι, ποτάμια, σιδηροδρομικές γραμμές, φράκτες, κορμοί δέντρων, γραμμές στην άμμο, τοίχοι ή οποιοδήποτε άλλο στοιχείο δημιουργεί μια σαφή οπτική διαδρομή μέσα στη σύνθεση.

Η επιλογή της κατάλληλης θέσης λήψης και της κατάλληλης προοπτικής μπορεί να ενισχύσει σημαντικά τη λειτουργία των γραμμών κατεύθυνσης, δημιουργώντας εικόνες με μεγαλύτερη αίσθηση βάθους, ισχυρότερη οπτική καθοδήγηση και πιο δυναμική σύνθεση.

Στην παραπάνω φωτογραφία έγινε επιλογή Προοπτικής με 1 Σημείο Φυγής. Οι γραμμές της οδοσήμανσης κατευθύνουν το βλέμμα προς τον Όλυμπο (κυρίως θέμα).

Προοπτική και leading lines

Στην παραπάνω φωτογραφία έγινε επιλογή Προοπτικής με 1 Σημείο Φυγής. Τα πλακάκια λειτουργούν ως γραμμές κατεύθυνσης προς το άγαλμα (κυρίως θέμα).

Προοπτική και Κανόνας των Τρίτων

Ένας πολύ διαδεδομένος κανόνας, είναι ο κανόνας των τρίτων. Σε αυτόν στο κάδρο εφαρμόζεται ένα νοητό πλέγμα δυο κατακόρυφων και δυο οριζόντιων γραμμών.

Πλέγμα Κανόνα των Τρίτων

Συστήνεται τα αντικείμενα ενδιαφέροντος να τοποθετούνται επάνω σε κάποιες από αυτές τις γραμμές ή στα σημεία τομής τους. Είναι ένας οδηγός για τοποθετούμε το θέμα εκτός του κέντρου του κάδρου. Η έκκεντρη τοποθέτηση του θέματος δημιουργεί μια πιο δυναμική και ενδιαφέρουσα εικόνα.

Προοπτική με 1 σημείο φυγής και κανόνας των τρίτων

Στην παραπάνω φωτογραφία επιλέχθηκε Προοπτική με 1 Σημείο Φυγής. Δρόμος και πεζόδρομος λειτουργούν ως γραμμή κατεύθυνσης. Ο ορίζοντας τοποθετήθηκε κοντά στην κάτω οριζόντια γραμμή του πλέγματος του κανόνα των τρίτων. Ο στύλος φωτισμού τοποθετήθηκε στην δεξιά κατακόρυφη γραμμή, ενώ οι κοπέλες στην αριστερή. Το Σημείο Φυγής τοποθετήθηκε στο Σημείο 2 του πλέγματος.

Προοπτική και Κάδρο μέσα στο Κάδρο

Ένας άλλος κανόνας είναι το κάδρο μέσα στο κάδρο. Το πρώτο κάδρο είναι τα πραγματικά όρια της φωτογραφίας. Το δεύτερο είναι οποιαδήποτε στοιχεία μέσα στην φωτογραφία που μπορεί να περιβάλλουν το κυρίως θέμα. Είναι ένας τρόπος για να προσδώσουμε βάθος στην φωτογραφία και να κατευθύνουμε το βλέμμα του θεατή στο θέμα.

Στην πρώτη φωτογραφία επιλέχθηκε Προοπτική με 1 Σημείο Φυγής και στην δεύτερη Προοπτική με 2 Σημεία Φυγής.

Προοπτική & εστιακή απόσταση φακού

Η σύγκλιση των γραμμών στα Σημεία Φυγής γίνεται εντονότερη όσο μειώνεται η εστιακή απόσταση του φακού, δηλ όσο ο φακός γίνεται πιο ευρυγώνιος.

Η παρακάτω, αριστερή, φωτογραφία τραβήχτηκε με τηλεφακό, ενώ η δεξιά με ευρυγώνιο.

Διόρθωση Προοπτικής

Πολλές φορές για να χωρέσουμε ένα θέμα (συνήθως ψηλό κτίριο) στο κάδρο περιστρέφουμε την φωτογραφική μηχανή προς τα επάνω, με αποτέλεσμα να παράγεται προοπτική τριών Σημείων Φυγής. Έτσι οι κατακόρυφες γραμμές παύουν να είναι παράλληλες μεταξύ τους και συγκλείνουν στο 3ο Σημείο Φυγής. Εδώ θα πρέπει να τονίσουμε ότι η προοπτική 3ων σημείων δεν είναι κάτι αρνητικό. Είναι ζήτημα προσωπικής προτίμησης.

Στην περίπτωση που, για αισθητικούς λόγους, αποφασίσουμε ότι δεν επιθυμούμε Προοπτική 3 Σημείων Φυγής, μπορούμε να επανέλθουμε σε Προοπτική 1 ή 2 Σημείων Φυγής με τους εξής τρόπους:

• Ψηφιακή επεξεργασία με την διόρθωση keystoning στο CaptureOne, Lightroom κτλ.

• Χρήση φακού tilt-shift

Διόρθωση Προοπτικής Ψηφιακά

Η λειτουργία keystoning είναι παρούσα και λειτουργεί παρόμοια σε πολλά προγράμματα ψηφιακής επεξεργασίας εικόνας. Δίνει την δυνατότητα κατακόρυφης, οριζόντιας ή συνολικής διόρθωσης.

Από τις παραπάνω φωτογραφίες συμπεραίνεται ότι η ψηφιακή διόρθωση κροπάρει μεγάλο κομμάτι της φωτογραφίας. Όσο πιο μεγάλη η διόρθωση τόσο πιο μεγάλο το κροπάρισμα. Ο μόνος τρόπος για να το αποφύγουμε είναι να στρέφουμε την κάμερα προς τα πάνω όσο λιγότερο γίνεται και να αφήνουμε αρκετό “αέρα” γύρω από θέμα την ώρα που φωτογραφίζουμε, κάνοντας πολλά βήματα πίσω.

Αυτή η τεχνική δεν εξασφαλίζει επί τόπου το τελικό αποτέλεσμα, το οποίο γίνεται ορατό μόνο μετά από ψηφιακή επεξεργασία και πολλές φορές μπορεί να καταλήξει σε αποτυχία. Για μια επιτυχημένη έκβαση, απαιτείται άριστη γνώση του οπτικού πεδίου των φακών που χρησιμοποιούνται και, φυσικά, πολύ εξάσκηση.

Διόρθωση Προοπτικής Ψηφιακά με φακό Tilt - Shift

Η χρήση φακού tilt-shift επιτρέπει τον χειρισμό της προοπτικής,μέσω της λειτουργίας shift, σε πραγματικό χρόνο. Η λειτουργία μπορεί να γίνει κατανοητή με τις παρακάτω φωτογραφίες:

Λειτουργία shift, φακού Tilt - Shift

Mε το κατάλληλο shift, λαμβάνουμε την παρακάτω φωτογραφία:

Η λειτουργία shift είναι η μόνη μέθοδος που μπορεί να συνθέσει πανόραμα χωρίς καμία παραμόρφωση:

Πανόραμα, χωρίς παραμόρφωση, με φακό Tilt - Shift

Οι φακοί Tilt - Shift μπορούν να χρησιμοποιηθούν, με μεγάλη επιτυχία και στην αστροφωτογράφιση για δημιουργία Star Trails.