Εισαγωγή
Στις μέρες μας, η ενασχόληση με τη φωτογραφία φιλμ μπορεί να έχει ιστορική, συναισθηματική και αισθητική αξία. Είναι ένας τρόπος να γνωρίσουμε την ιστορία της φωτογραφίας, να βιώσουμε τη διαδικασία με την οποία φωτογράφιζαν οι προηγούμενες γενιές φωτογράφων και, βέβαια, να αναζητήσουμε τη μοναδική αισθητική που μπορεί να προσφέρει το φιλμ.
Όχι όμως μόνο αυτό.
Η φωτογράφιση με φιλμ μπορεί να έχει και εξαιρετική διδακτική αξία για τον φωτογράφο, κυρίως επειδή ενθαρρύνει έναν διαφορετικό τρόπο σκέψης και προσέγγισης της φωτογραφικής διαδικασίας.
1. Ο περιορισμένος αριθμός στάσεων
Ένα φιλμ διαθέτει συγκεκριμένο και περιορισμένο αριθμό στάσεων — συνήθως 12, 24 ή 36, ενώ στις μηχανές half frame μπορούν να πραγματοποιηθούν έως και 72 λήψεις.
Σε αντίθεση με την ψηφιακή φωτογραφία, όπου μπορούμε να πραγματοποιήσουμε εκατοντάδες ή ακόμη και χιλιάδες λήψεις, ο περιορισμένος αριθμός στάσεων του φιλμ κάνει κάθε λήψη περισσότερο συνειδητή.
Ο φωτογράφος δεν φωτογραφίζει απερίσκεπτα. Πριν πατήσει το κουμπί της λήψης, καλείται να αξιολογήσει το θέμα και να αποφασίσει εάν αυτό αξίζει να φωτογραφηθεί.
Ο περιορισμός αυτός μπορεί να τον κάνει να επιβραδύνει, να παρατηρεί περισσότερο και να φωτογραφίζει πιο συνειδητά.
2. Η αδυναμία άμεσης επισκόπησης της λήψης
Στις ψηφιακές μηχανές υπάρχει η δυνατότητα να αξιολογήσουμε τη φωτογραφία αμέσως μετά τη λήψη, στην οθόνη της μηχανής. Μπορούμε να διαπιστώσουμε εάν η έκθεση, η εστίαση και η σύνθεση είναι σωστές και, εφόσον χρειάζεται, να επαναλάβουμε τη λήψη με τις απαραίτητες διορθώσεις.
Στις μηχανές φιλμ αυτό προφανώς δεν είναι εφικτό. Πρέπει να περιμένουμε να εμφανιστεί το φιλμ για να δούμε το αποτέλεσμα, συχνά αρκετές ημέρες μετά τη φωτογράφιση.
Σε συνδυασμό με τον περιορισμένο αριθμό στάσεων, αυτό επιβάλλει στον φωτογράφο να είναι πολύ πιο προσεκτικός πριν από τη λήψη. Πρέπει να ελέγξει το κάδρο, να αξιολογήσει τον φωτισμό, να εστιάσει σωστά και να αποφασίσει για την έκθεση χωρίς να έχει τη δυνατότητα να ελέγξει αμέσως το αποτέλεσμα.
Με τον τρόπο αυτό καλλιεργούνται η παρατηρητικότητα, η προετοιμασία και η εμπιστοσύνη στις φωτογραφικές γνώσεις του.
3. Η συνειδητή χρήση των ρυθμίσεων της μηχανής
Οι σύγχρονες ψηφιακές μηχανές προσφέρουν εξαιρετικά προηγμένες λειτουργίες αυτόματης έκθεσης και εστίασης. Ανάλογα με τη λειτουργία που έχει επιλέξει ο φωτογράφος, η μηχανή μπορεί να αναλάβει μεγάλο μέρος των αποφάσεων σχετικά με το ISO, το διάφραγμα, την ταχύτητα του φωτοφράκτη και το σημείο ή την περιοχή εστίασης.
Οι αυτοματισμοί αυτοί είναι ιδιαίτερα χρήσιμοι και σε πολλές περιπτώσεις επιτρέπουν στον φωτογράφο να αντιδράσει ακαριαία και να αποτυπώσει μια αποφασιστική στιγμή.
Όταν όμως ο φωτογράφος βασίζεται συνεχώς σε αυτούς, υπάρχει ο κίνδυνος να αφήνει τη μηχανή να λαμβάνει μεγάλο μέρος των τεχνικών αποφάσεων.
Η φωτογράφιση με φιλμ, ιδιαίτερα με μια χειροκίνητη μηχανή, μπορεί να λειτουργήσει διαφορετικά. Ο φωτογράφος καλείται να αποφασίσει ο ίδιος για το διάφραγμα, την ταχύτητα του φωτοφράκτη και την εστίαση και, ανάλογα με το φιλμ που χρησιμοποιεί, για την ευαισθησία ISO.
Αυτό τον ενθαρρύνει να πειραματιστεί και να κατανοήσει στην πράξη πώς κάθε φωτογραφική ρύθμιση επηρεάζει την εικόνα.
4. Η εκτίμηση του δυναμικού εύρους της σκηνής
Η φωτογράφιση με φιλμ μπορεί επίσης να βοηθήσει τον φωτογράφο να κατανοήσει καλύτερα το δυναμικό εύρος μιας σκηνής — δηλαδή τη διαφορά φωτεινότητας ανάμεσα στις πιο σκοτεινές και τις πιο φωτεινές περιοχές της.
Στην ψηφιακή φωτογραφία, ιδιαίτερα όταν φωτογραφίζουμε σε RAW, υπάρχει σημαντικό περιθώριο επεξεργασίας μετά τη λήψη. Ανάλογα με το αρχείο και τις συνθήκες λήψης, μπορούμε να ανακτήσουμε πληροφορίες από τις σκιές ή τα φωτεινά σημεία και να διορθώσουμε σε κάποιο βαθμό την εικόνα.
Στη φωτογραφία φιλμ δεν υπάρχει αντίστοιχη άμεση δυνατότητα. Το αποτέλεσμα εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την επιλογή του φιλμ και την έκθεση. Μετά την λήψη εξαρτάται από τη διαδικασία εμφάνισης και εκτύπωσης, με την χρήση περίπλοκων τεχνικών σκοτεινού θαλάμου.
Αυτό υποχρεώνει τον φωτογράφο να μάθει να εκτιμά πριν από τη λήψη ποιες περιοχές της σκηνής μπορούν να αποτυπωθούν με λεπτομέρεια και ποιες ενδέχεται να χαθούν στις σκιές ή στα φωτεινά σημεία.
Έτσι αποκτά σταδιακά καλύτερη αντίληψη του φωτός και του δυναμικού εύρους μιας σκηνής, αντί να βασίζεται αποκλειστικά στη δυνατότητα διόρθωσης της εικόνας εκ των υστέρων.
5. Η ανάγκη να «ζουμάρουμε με τα πόδια»
Ένα ακόμη ενδιαφέρον διδακτικό πλεονέκτημα μπορεί να προκύψει από τη χρήση prime φακών.
Πολλοί νέοι φωτογράφοι ξεκινούν με έναν zoom φακό, συχνά αυτόν που περιλαμβάνεται ως kit με την ψηφιακή τους μηχανή. Όταν θέλουν να αλλάξουν το κάδρο, είναι εύκολο να παραμείνουν στην ίδια θέση και απλώς να αλλάξουν την εστιακή απόσταση του φακού.
Αυτό όμως δεν αλλάζει μόνο το κάδρο. Η αλλαγή της θέσης του φωτογράφου αλλάζει και την προοπτική της εικόνας: τη σχέση μεταξύ των αντικειμένων, τις σχετικές διαστάσεις τους και τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται ο χώρος μέσα στο κάδρο.
Πολλές παλαιότερες μηχανές φιλμ χρησιμοποιούνταν με prime φακούς. Ένας τέτοιος φακός δεν επιτρέπει στον φωτογράφο να αλλάξει το κάδρο περιστρέφοντας απλώς έναν δακτύλιο zoom. Για να αλλάξει το κάδρο, συχνά πρέπει να μετακινηθεί ο ίδιος.
Αυτό μπορεί να τον αναγκάσει να αναζητήσει διαφορετικές θέσεις και γωνίες λήψης, να πλησιάσει ή να απομακρυνθεί από το θέμα και να εξερευνήσει τον χώρο.
Με τον τρόπο αυτό μπορεί να αποκτήσει καλύτερη αντίληψη τόσο της προοπτικής όσο και των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών που προσφέρει κάθε εστιακό μήκος.
Για όσους ενδιαφέρονται να εμβαθύνουν περισσότερο στο θέμα, προτείνω να διαβάσουν το άρθρο «Εστιακή απόσταση φακού και προοπτική».
6. Η εντελώς χειροκίνητη λειτουργία του φλας
Η φωτογράφιση με παλαιότερες μηχανές φιλμ μπορεί να προσφέρει ένα ακόμη σημαντικό διδακτικό πλεονέκτημα όταν χρησιμοποιείται μαζί με ένα χειροκίνητο φλας.
Στις σύγχρονες ψηφιακές μηχανές και στα συμβατά συστήματα flash TTL, η μηχανή και το φλας μπορούν να επικοινωνούν μεταξύ τους και να υπολογίζουν αυτόματα την απαιτούμενη ποσότητα φωτός. Ο φωτογράφος μπορεί έτσι να πραγματοποιήσει μια λήψη χωρίς να χρειάζεται να υπολογίσει ο ίδιος την ισχύ του φλας.
Αντίθετα, με ένα πλήρως χειροκίνητο φλας ο φωτογράφος πρέπει να κατανοήσει τη σχέση ανάμεσα στην ισχύ του φλας, το διάφραγμα, την απόσταση και την ευαισθησία ISO του φιλμ.
Για παράδειγμα, εάν το φλας έχει συγκεκριμένο αριθμό οδηγού (Guide Number), ο φωτογράφος μπορεί να υπολογίσει το απαιτούμενο διάφραγμα με βάση την απόσταση του φλας από το θέμα και το ISO του φιλμ. Εάν αλλάξει η απόσταση, θα πρέπει να ξέρει πόσο να μεταβάλει το άνοιγμα του διαφράγματος.
Επιπλέον, επειδή το φλας είναι μια πολύ σύντομη πηγή φωτός και δεν υπάρχει δυνατότητα άμεσης επισκόπησης της λήψης, ο φωτογράφος πρέπει να προβλέψει το αποτέλεσμα πριν πατήσει το κουμπί.
Η διαδικασία αυτή αποτελεί έναν πολύ καλό τρόπο για να κατανοήσει ο φωτογράφος τις βασικές αρχές του τεχνητού φωτισμού.
Για όσους ενδιαφέρονται να εμβαθύνουν περισσότερο στο θέμα, προτείνω να διαβάσουν το άρθρο «Οδηγός Αριθμός και Manual Χειρισμός Φλας».
Συμπέρασμα
Η φωτογράφιση με φιλμ δεν είναι απλώς ένας τρόπος να αναπαράγουμε σήμερα μια παλαιότερη φωτογραφική διαδικασία.
Οι περιορισμοί της μπορούν να λειτουργήσουν εκπαιδευτικά.
Ο περιορισμένος αριθμός στάσεων μάς κάνει πιο επιλεκτικούς. Η απουσία άμεσης επισκόπησης μάς υποχρεώνει να εμπιστευτούμε περισσότερο τις γνώσεις και την κρίση μας. Η χειροκίνητη ρύθμιση της μηχανής μάς βοηθά να κατανοήσουμε καλύτερα τη σχέση μεταξύ διαφράγματος, ταχύτητας, ISO και εστίασης. Η ανάγκη εκτίμησης του φωτός πριν από τη λήψη καλλιεργεί την αντίληψη του δυναμικού εύρους, ενώ η χρήση prime φακών μπορεί να μας ωθήσει να εξερευνήσουμε περισσότερο τη θέση και την προοπτική μας. Τέλος, η χρήση ενός πλήρως χειροκίνητου φλας μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε στην πράξη τις βασικές αρχές του τεχνητού φωτισμού.
Με άλλα λόγια, το φιλμ μπορεί να μας μάθει να σκεφτόμαστε περισσότερο πριν φωτογραφίσουμε.
